Joodse cultuur in Nijkerk

Joden worden ook wel Israëlieten, volk Israël of het Joodse volk genoemd. Samen vormen de Joden een etniciteit. Volgens de Bijbelse verhaallijn leefden de Joden gedurende in ieder geval 3000 jaren in de omgeving van Palestina. Daar werd een zogeheten monotheïstische religie ontwikkeld dat beter bekend staat als het Jodendom. Tijdens een Romeinse opstand werden bijna alle Joden uit Palestina verdreven.

De racismevorm ten opzichte van Joden kwam tijdens de zogeheten diaspora tot stand en wordt antisemitisme of Jodenhaat genoemd. Het Zionisme, een Joodse nationale beweging, ontstond als reactie hierop, met het streven naar een eigen land voor Joden in Palestina. Dit lag ten grondslag aan de staat Israël.

De vereiste om tot het Joodse volk te behoren ligt niet in de belijdenis van het Jodendom of de gebruikmaking van Joodse tradities. Volgens de oorspronkelijke Joodse wetten ben je Jood wanneer je moeder op het moment dat je geboren werd Jodin was. Je bent ook Joods wanneer je je op enigerlei moment volgens de Joodse wetgeving hebt bekeerd tot het Jodendom.

Invloed van Joden op Nijkerk

Begin 17e eeuw trokken de eerste Joden naar Nijkerk om zich daar te vestigen. Eenmaal gearriveerd kochten de nieuwkomers land in de nabijheid van Nijkerk om met name tabak op te verbouwen. Al vrij snel na hun komst werd de hedendaagse Nieuwstraat de Jodenbreestraat genoemd. Rond 1650 was de Joodse populatie in Nijkerk dusdanig groot dat besloten werd een stuk grond op Hoogstraten aan te schaffen voor een Joodse begraafplaats.

Gedurende de decennia die volgden werd Nijkerk door nagenoeg alle oorspronkelijke Joodse bewoners verlaten. De komst van een invloedrijke Joodse familie uit Italië, begin 18e eeuw, gaf echter zowel de tabaksindustrie als het Joodse leven in Nijkerk een nieuw impuls. In die tijd gold de Italiaans-Joodse gemeenschap in Nijkerk als enige in zijn soort in Nederland. Tot het jaar 1728 werd in een privéhuis aan de Koetsendijk, met de naam ‘Huijs met de Bijenkorf’, de Joodse godsdienst bedreven.

Vrij snel na de komst van de Italiaans-Joodse gemeenschap kwamen ook Asjkenazische Joden naar Nijkerk. Terwijl deze Joden een steeds grotere gemeenschap vormden nam die van de Italiaanse Joden af. In 1801 lieten de Asjkenazische Joden een synagoge aan het Singel in Nijkerk bouwen. Op grond langs de Oude Amersfoortseweg, tussen Nijkerk en Nijkerkerveen, lieten zij een eerste begraafplaats bouwen: ‘De Korte Dood’. Even later volgde een tweede begraafplaats nabij Hoogstraten, waar ook de oorspronkelijke Joodse begraafplaats gelegen was.

In 1808 werden beide Joodse gemeenschappen in Nijkerk door het Centrale Consistorie van Nederlands Jodendom gesommeerd om samen te gaan. De eerste officiële Joodse school verrees in 1848. Tijdens de 19e eeuw en een groot deel van de 20e eeuw gold Nijkerk als centrum van de Joodse leerschool.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden veel Nijkerker Joden gedeporteerd via Vught. Velen overleefden de oorlog niet waarna de Joodse gemeenschap niet meer hersteld is. In 1962 werd de Joodse gemeenschap in Nijkerk officieel ontbonden.